بر اساس آموزه های اسلامی، نیکی به والدین یکی از مهم ترین اصول اخلاقی و دینی است، این اصل در زمان حیات آنها بلکه پس از مرگ نیز ادامه دارد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز پاسخگویی به سوالات دینی ارائه شده است.
پرسش:
یکی از دستوراتی که در روایات بیان شده، نیکی به والدین و دوری از عاق والدین است، سؤال بنده این است که آیا این دستور مخصوص زمان زندهبودن آنها است و یا بعد از موت آنها نیز ما وظیفه داریم نیکی کنیم و اگر نیکی نکنیم عاق میشویم؟
پاسخ:
مقدمه
در آموزههای اسلامی، نیکی به والدین بهعنوان یکی از مهمترین اصول اخلاقی و دینی مورد تأکید قرار گرفته است. این نیکی نهتنها در دوران حیات والدین، بلکه پس از وفات آنان نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. احادیث مختلفی از معصومان علیهمالسلام دراینباره نقل شده که بر اهمیت احترام و برّ به والدین حتی بعد از مرگشان تأکید میکند.
در ادامه برخی ازاینروایات بیان و ارائه خواهند شد.
۱. دستور به نیکی پس از مرگ
در احادیث اسلامی بر نیکی و برّ به والدین چه در زمان حیات و چه بعد از وفات آنها اشاره شده است. بهعنوانمثال در حدیثی از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله چنین نقل شده است:
«سَیِّدُ الْأَبْرَارِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ رَجُلٌ بَرَّ وَالِدَیْهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا؛(۱)
سید ابرار (یعنی بزرگ بخشندگان) در روز قیامت فردی است که پس از مرگ والدینش به آنها نیکی کردهاست.»
در حدیثی دیگر نیز بیان شده که:
«إِنَّ رَجُلًا أَتَی النَّبِیَّ ص فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصِنِی فَقَالَ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ شَیْئاً وَ إِنْ حُرِّقْتَ بِالنَّارِ وَ عُذِّبْتَ إِلَّا وَ قَلْبُکَ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمَانِ وَ وَالِدَیْکَ فَأَطِعْهُمَا وَ بَرَّهُمَا حَیَّیْنِ کَانَا أَوْ مَیِّتَیْن؛(۲)
مردی نزد پیغمبر (صلیاللهعلیهوآله) آمد و گفت: یا رسول اللّه، به من سفارشی فرما، حضرت در پاسخ فرمود: چیزی را با خدا شریک مگیر گرچه به آتش سوخته و شکنجه شوی جز آنکه دلت وابسته به ایمان به خدای واحد باشد و پدر و مادر خود را فرمانبر باش و به آنها احسان کن چه زنده باشند و چه مرده.»
این روایات نشان میدهند که نیکی به والدین نهتنها در زمان حیات، بلکه پس از وفات نیز مورد سفارش قرار گرفته است و بهنوعی وظیفهای دینی و اخلاقی به شمار میآید.
۲. عاق پس از مرگ
بیان شد که در احادیث سفارشهایی بر نیکی به والدین حتی پس از مرگ آنها وجود دارد. با توجه به لزوم نیکی به والدین، میتوان نتیجه گرفت که چنین برّ و نیکوکاری پس از مرگ نیز لازم و واجب است و چنانچه فردی از این کار خودداری کند، مورد عاق والدینش قرار خواهد گرفت. در حدیثی از امام باقر علیهالسلام در مورد عاق پس از مرگ آمده است:
«إِنَّ الْعَبْدَ لَیَکُونُ بَارّاً بِوَالِدَیْهِ فِی حَیَاتِهِمَا ثُمَّ یَمُوتَانِ فَلَا یَقْضِی عَنْهُمَا دُیُونَهُمَا وَ لَا یَسْتَغْفِرُ لَهُمَا فَیَکْتُبُهُ اللَّهُ عَاقّاً وَ إِنَّهُ لَیَکُونُ عَاقّاً لَهُمَا فِی حَیَاتِهِمَا غَیْرَ بَارٍّ بِهِمَا فَإِذَا مَاتَا قَضَی دَیْنَهُمَا وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمَا فَیَکْتُبُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَارّاً؛(۳)
همانا بندهای نسبت به پدر و مادر خویش در زمان حیاتشان نیکوکار است، سپس آنها میمیرند و او بدهی آنها را نمیپردازد و برای آنها آمرزش نمیخواهد، لذا خدا او را عاق و نافرمان مینویسد و بنده دیگر در زمان حیات پدر و مادر خود عاق آنها است و نسبت به آنها نیکی نمیکند، ولی چون مُردند بدهی آنها را میپردازد و برای آنها آمرزش میخواهد و خدای عز و جل او را نیکوکار مینویسد.»
روایتی مشابه این حدیث از امام صادق علیهالسلام نیز نقل شده است.(۴) بنابراین عاق شدن به والدین تنها محدود به زمان حیات آنها نیست و پس از مرگ نیز ممکن است اتفاق بیفتد. درصورتیکه فرد پس از وفات والدین خود به وظایف شرعی و اخلاقی مانند پرداخت بدهیهای آنها یا دعا برایشان عمل نکند، ازنظر دینی بهعنوان فردی عاق شناخته میشود؛ بنابراین، نیکی به والدین باید همچنان پس از مرگ آنها ادامه یابد تا از عواقب عاق شدن در امان بمانیم.
۳. وظایف فرزندان پس از مرگ والدین
برای فرزندان پس از مرگ والدین، در اسلام وظایفی ترسیم شده است. چنانچه افراد این وظایف را انجام دهند، از عاق والدین در امان خواهند بود، مثلاً پرداخت بدهیهای مالی و معنوی، از این امور است که در روایات پیشین به آن اشاره شد. همچنین دعا کردن و طلب آمرزش و رحمت نیز موضوع دیگری است که در روایات بر آن تأکید شد. در کنار این، امور دیگری نیز هستند که میتوان برای پدر و مادر انجام داد. در حدیثی از امام صادق علیهالسلام چنین نقل شده است:
«مَا یَمْنَعُ الرَّجُلَ مِنْکُمْ أَنْ یَبَرَّ وَالِدَیْهِ حَیَّیْنِ وَ مَیِّتَیْنِ یُصَلِّیَ عَنْهُمَا وَ یَتَصَدَّقَ عَنْهُمَا وَ یَحُجَّ عَنْهُمَا وَ یَصُومَ عَنْهُمَا فَیَکُونَ الَّذِی صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِکَ فَیَزِیدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صِلَتِهِ خَیْراً کَثِیراً؛(۵)
چه مانعی است برای فردی از شما که به پدر و مادرش احسان کند، زنده باشند یا مرده که از طرف آنها نماز بخواند و از طرف آنها صدقه بدهد و از طرف آنها حج کند و از طرف آنها روزه بدارد تا ثواب آنچه را که کرده است از آنِ آنها باشد و مانند آنها هم به خود او بدهند و خدای عز و جل بر احسان و صله او خیر فراوانی بیفزاید.»
بنابراین، صدقه و انجام برخی عبادات نیابتی مانند نماز و روزه و حج از دیگر اعمالی است که افراد میتوانند برای پدر و مادر خود انجام دهند. همچنین در منابع فقهی و حدیثی، به فرزندان دستور پرداخت و ادای برخی دیون پس از فوت پدر و مادر شده است؛ مثلاً قضای نماز پدر بر پسر بزرگتر واجب است. یا پس از فوت والدین، پرداخت بدهی آنها از اصل مال آنها واجب دانسته شده است.(۶) اینها بهنوعی نیکی است که باید نسبت به والدین انجام داد؛ بنابراین لازم است که افراد برای اطلاع بیشتر در مورد این احکام به رساله مرجع خود مراجعه کنند. در کنار این مطالب، بیان شده کسی که پدر و مادرش را از دست داده میتواند با نیکی به فرزندانش، نیکوکاری به والدینش را جبران نماید.(۷) البته باید توجه داشت که همراه این کارها، شخص باید اعمالی که موجب بیاحترامی به آنها میشود را نیز انجام ندهد. بهعنوانمثال باعث لعن و نفرین(۸) و فحش(۹) دیگران به پدر و مادرش نشود.
نتیجه
با توجه به احادیث اسلامی، نیکی به والدین نهتنها در زمان حیات آنها بلکه پس از مرگ نیز ضروری است. فرزندان باید همچنان پس از مرگ والدین به وظایف خود عمل کنند تا رضایت خداوند را جلب کرده و از عواقب منفی عاق شدن به والدین در امان بمانند. درصورتیکه اگر فرد ازانجام وظایف شرعی و اخلاقی نسبت به والدین پس از مرگشان، (مانند پرداخت نکردن بدهیها، دعا نکردن و انجام ندادن عبادات نیابتی مانند نماز، روزه و حج) غفلت کند او ازنظر دینی بهعنوان فردی عاق شناخته میشود.
پینوشتها
۱. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار (ط – بیروت)، محقق / مصحح: جمعی از محققان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق، ج۷۱، ص ۸۶، ذیل حدیث ۱۰۱.
۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۲، ص ۱۵۸، ح ۲.
۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۲، ص ۱۶۳، ح ۲۱.
۴. قطبالدین راوندی، سعید بن هبه الله، الدعوات (للراوندی) / سلوه الحزین، محقق / مصحح: ندارد، قم: انتشارات مدرسه امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، ۱۴۰۷ ق، ص ۱۲۶، ح ۳۱۱.
۵. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۲، ص ۱۵۹، ح ۷.
۶. ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، محقق / مصحح: غفاری، علیاکبر، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ ق، ج۲، ص ۱۵۴.
۷. منسوب به علی بن موسی، امام هشتم علیهالسلام، الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیهالسلام، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهمالسلام، مشهد: مؤسسه آل البیت علیهمالسلام، ۱۴۰۶ ق، ص ۳۳۶
۸. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۸، ص ۷۱، ح ۲۷.
۹. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ ق، ج۲، ص ۱۵۹، ح ۵
